وضعیت خودروسازی در دوره پهلوی و جمهوری اسلامی ایران
25 فروردین 1402 · · خواندن 6 دقیقه صنعت خودروسازی ایران پس از صنعت نفت، بزرگترین صنعت در ایران است.هماکنون ایران با ساخت ۱٬۳۹۵٬۴۲۱ دستگاه خودرو و ۳۵٬۹۰۱ دستگاه خودرو تجاری (در سال ۲۰۰۹) ۱۸مین خودروساز جهان و بزرگترین خودروساز خاورمیانه است. در سال ۲۰۰۹ ایران از لحاظ سرعت رشد صنعت خودرو مقام پنجم جهان را پس از چین،تایوان و هند کسب کرد. اما در چند سال گذشته انتقادات فراوانی به کیفیت و قیمت خودروهای ایرانی وارد شدهاست.
دوران پهلوی:
مونتاژ خودرو در داخل بهجای واردات آن، شرکتهای متعددی در کشور، با هدف مونتاژ خودروهای خارجی، تشکیل شدند. کارخانه «خاور» (ایران خودرو دیزل فعلی)، که کامیونهای شرکت بنز را تولید میکرد بهعنوان اولین تولیدکننده کامیون در سال ۱۳۳۸ تاسیس شد. همچنین شرکت «پارس خودرو» در سال ۱۳۳۵ هجری شمسی با نام شرکت بازرگانی «جیپ ایران» در حومه تهران قدیم (کیلومتر ۹ جاده مخصوص کرج) راهاندازی شد. شرکتهای «ایران ناسیونال» (ایران خودرو) در سال ۱۳۴۱، «زامیاد» ۱۳۴۲، «لیلاند موتور ایران» (شهاب خودرو) ۱۳۴۲، «ایران کاوه» در سال ۱۳۴۴، «سیتروئن ایران» (سایپا) ۱۳۴۵ و مزدا ۱۳۴۹ نیز در همین دوران تاسیس شدند.با وجود تاسیس این شرکتها و کارخانهها، نقش آنها اغلب مونتاژ خودرو بود و در بهترین شرایط نیز تنها حدود ۳۰ درصد قطعات این خودروها در داخل کشور ساخته و مابقی قطعات برای مونتاژ در کارخانههای ایران، وارد میشدند. همچنین تیراژ تولید این کارخانهها بسیار پایین بود و اغلب این خودروها در داخل کشور مورد استفاده قرار میگرفت. از سال ۱۳۵۳ و با افزایش چشمگیر درآمدهای ارزی، واردات خودرو سواری نیز افزایش یافت و در نتیجه کارخانههای خودروسازی با مشکل افزایش رقبای خارجی مواجه شدند. از میان چنین واحدهایی بهطور مصداقی در بخش صنعت میتوان به بررسی صنعت خودرو پرداخت.
دوران جمهوری اسلامی ایران:
با وقوع انقلاب اسلامی به یکباره تولید پیکان به نصف رسید. از آن به بعد روند تولید این خودرو به صورت سینوسی ادامه پیدا کرد اما به ناگاه با تشدید شرایط جنگی در ایران و تخصیص منابع موجود به جنگ، پیکان بدترین شرایط را تجربه کرد. در سال ۶۹ تنها ۳۰۰۰ دستگاه از آن در ایران تولید شد. در همین سال هم یکی از پرطرفدارترین خودروهای ساخته شده در ایران یعنی پژو405 متولد شد. علاوه بر این دو در همان زمان رنو ۵، پاترول چهاردر و پاژن هم از وضعیت مناسبی برخوردار بودند. به هر حال یکهتاز بازار خودرو آن زمان ایران، پیکان بود.
با پایان جنگ و آغاز به کار دولت سازندگی، پیکان جانی دوباره گرفت. روند تولید آن هر سال به صورت صعودی افزایش مییافت. در سال ۷۳ که خودروی پراید در ایران با تیراژ حدود ۱۵۰۰ دستگاه تولید شد حدود ۲۴ هزار دستگاه پیکان ایران به بازار عرضه شد. سال بعد به واسطه استقبال بالایی که از خودروی کرهای پراید شد در سال ۷۵ و همزمان با حضور یک خودروساز کرهای دیگر در ایران یعنی دوو حدود ۲۳ هزار دستگاه پراید در ایران تولید شد در همان زمان پیکان همچنان با تولید ۷۷ هزار دستگاه در سال به رکورد پیش از انقلاب خود نزدیک میشد. بالاخره این رکورد پس از ۲۲ سال و با رسیدن به تیراژ ۱۱۰ هزار دستگاه پیکان در سال ۷۹ شکسته شد. در همین زمان مسئولان وزارت صنایع درصدد بودند تا خودرویی هم قیمت پیکان تولید کنند. این پروژه با ۴۰۰ میلیارد تومان سرمایهگذاری در سال ۷۹ با تولید ۲۶ دستگاه سمند به سرانجام رسید اما نکته این بود که مسئولان ایران خودرو نتوانستند هزینهها را درست مدیریت کنند و قیمت تمام شده آن بسیار بالاتر از حد انتظار بود. از سوی دیگر این خودرو در اولین سالهای ساختش عیوب فراوانی داشت که بعدها منوچهر منطقی ضمن دادن وعده ساخت مدل بهینه آن در مهرماه ۸۵ وجود بخشی از این عیوب را تأیید کرد «طراحی بدنه خودرو سمند با استفاده از مهندسی معکوس انجام شد و به همین دلیل، برخی اشکالات در طراحی آن وجود داشت. اما مدل بهینه شده سمند که ۱۷ مورد اشکال اساسی و ۴۷ مورد اشکال جزئی آن برطرف شده در حال تولید است». در سال ۷۹ حدود ۱۵ هزار پژو ۴۰۵، ۱۱ هزار سمند، ۶۷ هزار پراید، شش هزار دوو، چهار هزار ماتیز و پانصد مزدا تولید شد. سال پس از آن هم دومین محصول پژو یعنی ۲۰۶ به بازار کشورمان آمد. به واقع سال ۷۹ و سال پس از آن آغاز شکوفایی صنعت خودروی ایران و پرحاشیه وپرخبر شدن آن بود.
بررسی شرکت های خودروسازی ایران:
1.ایران خودرودیزل(خاور):
شرکت ایران خودرو دیزل تولیدکننده وسایل نقلیه تجاری و سنگین (کامیون، اتوبوس، مینیبوس و ون) با مجوز در بازار ایران و در بازار چند کشور دیگر با توافقنامههای سیاسی در خاورمیانه، CIS و آفریقا تحتلیسانس دایلمر مگ (آلمان) است. شرکت ایران خودرو دیزل تقریباً ۸۰٪ اتوبوس و حدود ۷۰٪ سهم بازار محلی ایران را در اختیار دارد.شرکت ایران خودرو دیزل در ابتدا با نام گروه صنعتی خاور در اوایل سال ۱۳۴۳ه.ش تأسیس شد. این شرکت تولید خود را با مونتاژ یک کامیون در روز آغاز کرد اما پس از مدت کوتاهی به دلیل افزایش تقاضا برای وسایل نقلیه تجاری، خطوط تولید و مونتاژ را توسعه داد.
2.پارس خودرو(جیپ ایران):
پارس خودرو، شرکت خودروسازی ایرانی است، که هماکنون در زمینه مونتاژ و فروش چند مدل خودرو از شرکتهای خودروسازی نیسان،رنو،سایپا فعالیت میکند.شرکت پارس خودرو در سال ۱۳۳۵ به عنوان یک شرکت تولیدی و بازرگانی در زمینه خودروهای جیپ فعالیت خود را آغاز و از آن دوران تاکنون اقدام به تولید و مونتاژ انواع خودروهای سواری و دو دیفرانسیل در ایران نمودهاست.شرکت سایپا با در اختیار داشتن ۴۱٫۵۴٪ درصد از سهام پارس خودرو، بزرگترین سهام دار آن بهشمار میآید. بخشی از سهام پارس خودرو نیز در بازار بورس اوراق بهادر معامله میشود.
3.ایران خودرو(ایران ناسیونال):
یک شرکت خودروسازی ایرانی است که دفتر مرکزی آن در تهران قرار دارد. این شرکت نخست ایران ناسیونال نام داشت و نخستین گروه تولیدات آن، گونهای اتوبوس بود.
در سال ۱۳۴۵، با قراردادی با شرکت روتس انگلستان، ایران ناسیونال برنامهریزی تولید پیکان را انجام داد و از ۲۴ اردیبهشت ۱۳۴۶ کارخانهٔ ویژهٔ آن گشایش یافت و ساخت انبوه آن کلید خورد. از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷ پیکان در مدلهای کار، لوکس، جوانان، استیشن و وانت ساخته شد. انواع کامیون، اتوبوس، مینی بوس و امبولانس نیز در این سالها با همکاری دایلمر بنزدر این شرکت تولید میشد. در سال ۱۳۵۲، شرکت هدفگذاری کرد که به خودکفایی برسد و محصولاتی تمام ایرانی به فروش برساند. در این راستا، چندین کارخانه و شرکت تامینکننده در سراسر ایران تأسیس شد.
در دههٔ ۱۳۶۰، این شرکت با توجه به آشفتگی اقتصادی ایران، تا نزدیکی تعطیلی کامل پیش رفت که با اعلام آمادگی پژو برای همکاری، ایران خودرو دچار تحولی بزرگ شد. پژو به شریک ایران خودرو در ایران تبدیل شد و محصولات این شرکت را در شمار بسیار بالا در ایران به فروش رساند. پژو ۴۰۵، ۲۰۶، ۲۰۷ و پارس توانستند بخش بزرگی از بازار ایران را در اختیار بگیرند که سود قابلتوجهی برای شرکت فرانسوی داشت. ایران خودرو با رنو، دیگر شرکت خودروسازی فرانسوی نیز همکاری کرد و ال۹۰، از محصولات ارزانقیمت این شرکت را به شکلی موفق در بازار ایران به فروش رساند.